Derleyen: Betül Topaklı / Milliyet.com.tr – Futbol maçlarında seyretmesi en keyifli anlardan biri de futbolcuların yaptıkları kafa vuruşları… Öyle ki bazı oyuncuların topa alınlarıyla verebildiği hız, neredeyse ayaklarıyla yarışıyor. Örneğin sıçrama gücü, zamanlaması ve hava hakimiyeti sayesinde birçok kritik gole kafayla imza atan Cristiano Ronaldo, futbol tarihinde kafa vuruşunu en etkili kullanan oyunculardan biri olarak kabul ediliyor. Ancak son yıllarda yapılan araştırmalar, kafa vuruşlarının “ölüm riskini” artırdığını ortaya koymakta. Futbolda kafa vuruşlarının yarattığı risk, aslında boksörlerde görülen ve “yumruk sarhoşluğu” olarak bilinen durumla benzerlik taşımakta. 1928 yılından bu yana yani neredeyse bir asırdır boksörler için bilinen bu tehlike, Jeff Astle gibi döneminin efsane futbolcularının erken yaşta demans nedeniyle hayatını kaybetmesiyle futbol dünyasının da önemli gündemlerinden biri haline geldi.
“Önceleri sorunun boksla sınırlı olduğu düşünülüyordu. Ancak son yıllarda bu anlayış değişti. Çünkü 2002 yılında West Bromwich Albion futbol takımının eski oyuncusu Jeff Astle, demans teşhisi konulduktan sonra 59 yaşında öldü. Aynı şekilde ABD’de, Amerikan futbolu oyuncusu Mike Webster, bilişsel gerileme ve diğer Parkinson benzeri semptomlar yaşadıktan sonra 50 yaşında aniden hayatını kaybetti. Her iki vakada da spor yıldızlarının beyinleri üzerinde yapılan inceleme, oyuncuların kronik travmatik ensefalopati (CTE) nedeniyle öldüğünü gösterdi. Bunun yanı sıra başka yüksek profilli vakalar da vardı. Tarihler 17 Şubat 2011’i gösterdiğinde, eski Chicago Bears oyuncusu David Duerson, depresyon teşhisi aldıktan sonra intihar etti. Beyni üzerinde yapılan analizler onun da CTE’den muzdarip olduğunu gösteriyordu.”
HAFIZAYI YAVAŞLATIYOR
Yapılan araştırmalara göre üst üste kafa vuruşu yapan futbolcuların beyin fonksiyonları yavaşlarken, hafıza performansları da ciddi biçimde düşüyor. İskoç araştırmacılar, üst üste 20 kafa vuruşu yapan futbolcuların beyinlerinde ‘küçük ama önemli değişimler’ gözlediklerini ifade ediyor. Öyle ki kafa vuruşu antrenmanından sonra beynin hafıza performansı yüzde 41 ila yüzde 67 yavaşlıyor. Ancak olumsuz etkiler 24 saat içerisinde kayboluyor. İskoçya’daki Glasgow Üniversitesi’nden nöropatolog Willie Stewart, “Dejeneratif bozulma ve fonksiyon yitimi (CTE), beyin patolojisinin çok özel bir türü. Çünkü sadece kafa travması veya kafa darbesi öyküsü olan kişilerde görülüyor” bilgisini paylaşıyor. Bu hastalık, mikroskopla incelendiğinde beyinde ‘tau’ adı verilen anormal protein birikintileri şeklinde fark ediliyor. Bir kişinin CTE’ye yakalanıp yakalanmadığını anlamanın en iyi yolunun, ‘hiç futbol oynadın mı?’ veya ‘hiç rugby oynadın mı?’ diye sormak olduğunu söyleyen Stewart, “Çünkü profesyonel futbolcuysanız ve demansınız varsa beyninizde CTE olma ihtimaliniz çok yüksek” diyor.
DEFANS OYUNCULARI İÇİN RİSK ÇOK DAHA FAZLA
2023’te McKee ve meslektaşları, 376 eski Amerikan Ulusal Futbol Ligi (NFL) oyuncularının beyinlerini analiz etti ve yüzde 91.7’sinde CTE olduğunu gözlemledi. Yapılan araştırmalarda topa kafa ile vurmanın dejeneratif beyin hastalıklarıyla bağlantılı olduğunu tespit edilirken riskin, en çok kafa vuruşunun yapıldığı pozisyonlarda en yüksek olduğu görüldü. Yani defans oyuncuları çok daha yüksek risk altındayken, kalecilerin riski ise sıradan insanlarla yaklaşık olarak aynı çıktı. Stewart ve ekibi, 2019 yılında yürüttüğü Futbolun Yaşam Boyu Sağlık ve Demans Riski Üzerindeki Etkisi çalışmasının bir parçası olarak, yaklaşık 8 bin eski İskoç profesyonel futbolcunun sağlık kayıtlarını inceledi ve bunları genel nüfustan 23 bin kişiyle karşılaştırdı. Stewart’ın araştırması, bir kişi profesyonel futbolu ne kadar uzun süre oynarsa, riskinin o kadar yüksek olduğunu da gösterdi. Bu risk, en kısa kariyere sahip olanlarda yaklaşık iki katına çıkarken, en uzun kariyere sahip olanlarda 5 kata kadar yükseldi.
BEYNE NASIL ZARAR VERİYOR?
Çarpışma sırasında başın hızındaki ani değişiklik, beynin kafatası içinde sarsılmasına neden oluyor. Peki, topa kafayla vurmanın beyne bu kadar zararlı olan yanı ne? CTE, hastaların beyin korteksinde tau adı verilen anormal proteinin belirgin izlerini bıraktığı için genellikle ölümden sonra teşhis ediliyor. Ancak, Columbia Üniversitesi Irving Tıp Merkezi (CUIMC) radyoloji profesörü Michael Lipton, MR beyin taramalarını kullanarak genç amatör futbolcularda bu hastalığın erken belirtilerini tespit etmeyi başardı. Lipton’un araştırması, topa daha sık kafa vuran oyuncuların öğrenme ve hafıza testlerinde daha kötü sonuçlar aldıklarını, ayrıca alnın hemen arkasındaki beyin bölgesinde, orbitofrontal korteks olarak bilinen bölgede belirgin hasar belirtileri gösterdiklerini ortaya koydu.
“Beyindeki beyaz maddeden oluşan orbitofrontal korteksin en dış tabakası özellikle hassas durumda bulunuyor. İnsan beyninin bağlantı kabloları gibi olan beyaz madde, bilgi ileten aksonlar adı verilen çok ince liflerden oluşuyor. Bu ince lifler, ani bir kuvvetin etkisiyle hızla ivmelenmeye karşı çok hassas. Çarpışma sırasında başın hızındaki ani değişiklik, beynin kafatası içinde sarsılmasına neden oluyor, aksonları geriyor ve bağlantılarını bozuyor. Yani kafaya gelen darbe; kafatası kırığına, beyin kanamasına veya belirgin bir yaralanmaya neden olmazken, beyin içinde kuvvetlerin bozulmasına neden olma potansiyeli bulunuyor. Bu kuvvet, kafatasının içindeki beynin çarpma noktasından uzaklaşmasına neden oluyor. Neredeyse jelatin kıvamında olan beyin bu şekilde bir darbe aldığında sıkışıyor, bükülür ve deforme oluyor. Bu da aksonlara baskı uyguluyor.”
HOBİ OLARAK FUTBOL OYNAYANLAR SORUN YAŞAMIYOR
Uzmanlar, hobi olarak futbol oynayanların büyük bir ihtimalle böyle bir sorun yaşamayacağını vurguluyor. Peki, sporcuları ilerleyen yaşlarda demanstan korumak için neler yapmak gerekiyor? Bu konuda uzmanlar teknolojiden yardım alınabileceğini söylüyor. Stanford Üniversitesi’ndeki araştırmacılar, sıvı amortisörler içeren Amerikan futbolu kaskları tasarlıyorlar. Bu kaskların kafaya gelen darbeyi yaklaşık yüzde 30 oranında azalttığı söyleniyor. Üst üste kafa vuruşu yapan futbolcuların beyin fonksiyonlarının yavaşlaması ve hafıza performanslarının da ciddi biçimde düşmesi üzerine İngiltere’de gençler arasındaki futbolda kafa vuruşu kaldırıldı. Stewart ve ekibi, “Kafamızla bir şeylere vurmayı bıraksak, risk sıfıra iner ancak pratikte insanları bunu yapmaya ikna etmek zor” diyor.
